του Ηλία Τσολακίδη
Η εγγραφή του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς αποτελεί αναμφίβολα μια ιστορική επιτυχία. Συγχαρητήρια στις πρωτοβουλίες της κυβέρνησης και στους πρωτεργάτες αυτού του δύσκολου εγχειρήματος! Δεν αποτελεί, όμως, ούτε προσωπικό παράσημο κάποιων πολιτικών προσώπων ούτε λευκή επιταγή για τουριστική και οικονομική εκμετάλλευση του ιερού βουνού.
Ας σταματήσουν, λοιπόν, ορισμένοι να μιλούν σαν να τους παραδόθηκε ο Όλυμπος για να οικοδομήσουν επάνω του το επόμενο πολιτικό ή αναπτυξιακό τους αφήγημα. Η UNESCO δεν αναγνώρισε ένα νέο εμπορικό προϊόν. Αναγνώρισε ένα αγαθό Εξαιρετικής Οικουμενικής Αξίας, η προστασία του οποίου αποτελεί πλέον διεθνή υποχρέωση της χώρας. Και οι υποχρεώσεις αυτές δεν είναι ούτε γενικόλογες ούτε δευτερεύουσες.
Οι επιστημονικοί οργανισμοί ICOMOS και IUCN είχαν επισημάνει σημαντικές εκκρεμότητες σχετικά με τα όρια του μνημείου, τις ζώνες προστασίας, την ολοκλήρωση του διαχειριστικού σχεδίου, τη λειτουργία του στρατιωτικού πεδίου βολής, τη διαχείριση των επισκεπτών, την τεκμηρίωση της πολιτιστικής αξίας του Ολύμπου και, κυρίως, την ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών.
Αυτά τα ζητήματα δεν εξαφανίστηκαν με την εγγραφή. Δεν λύθηκαν με μια φωτογραφία, μια συνέντευξη ή μια πανηγυρική ανακοίνωση. Μεταφέρθηκαν ως δεσμεύσεις που η Ελλάδα οφείλει να αντιμετωπίσει και για τις οποίες θα κληθεί να λογοδοτήσει σε 16 μήνες από τώρα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ρητή αναφορά στη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Οι κάτοικοι της Πιερίας δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως κοινό που απλώς χειροκροτεί τις αποφάσεις των αρχών ούτε ως ανθρώπινο ντεκόρ σε εκδηλώσεις προβολής. Πρέπει να συμμετέχουν θεσμικά, ισότιμα και διαρκώς στον σχεδιασμό, στη διαχείριση και στην παρακολούθηση της προστασίας του μνημείου.
Η συμμετοχή αυτή δεν μπορεί να εξαντληθεί σε προσχηματικές διαβουλεύσεις, σε συναντήσεις με προειλημμένες αποφάσεις ή σε επιλεκτικές προσκλήσεις προς τους συνήθεις συνομιλητές της εξουσίας. Οφείλει να περιλαμβάνει
- τους πολίτες,
- τις επιστημονικές κοινότητες,
- τις περιβαλλοντικές οργανώσεις,
- τους ορειβατικούς συλλόγους,
- τους εθελοντές και όλους εκείνους που έχουν αποδείξει έμπρακτα και διαχρονικά ότι προστατεύουν τον Όλυμπο.
Ένα από τα πιο ισχυρά παραδείγματα αυτής της κοινωνικής συμμετοχής είναι η δράση «Χαρίζω μια μέρα από το Καλοκαίρι μου στο Δάσος». Εδώ και 19 χρόνια, πολίτες κάθε ηλικίας διαθέτουν χρόνο από την εργασία, τον ελεύθερο χρόνο και την οικογένειά τους, συμμετέχοντας εθελοντικά στην επιτήρηση και στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών.
Δεν μιλούν θεωρητικά για την αγάπη τους προς τον Όλυμπο ούτε διαφημίζουν τα «λιθαράκια τους». Την αποδεικνύουν με δοαρκή παρουσία, βάρδιες, ευθύνη και συνέπεια. Μαζί τους συμμετέχουν νέες και νέοι εθελόντριες και εθελοντές από ολόκληρη την Ευρώπη, μετατρέποντας την προστασία του βουνού σε παράδειγμα ενεργού πολιτειότητας και διεθνούς αλληλεγγύης.
Είναι εύλογο, συνεπώς, να ζητηθεί μια καθαρή απάντηση: συμπεριλήφθηκε αυτή η πολυετής δράση (2008 – 2026: 19 ολόκληρα χρόνια) στον φάκελο υποψηφιότητας; Παρουσιάστηκε ως απόδειξη της έμπρακτης συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας στην προστασία του Ολύμπου; Αξιοποιήθηκε αυτό το ισχυρό πλεονέκτημα ή οι άνθρωποι που προστατεύουν πραγματικά το βουνό έμειναν και πάλι έξω από τα γραφεία στα οποία γράφονται οι φάκελοι και μοιράζονται οι έπαινοι;
Υπάρχει, όμως, και μια ακόμη πιο δύσκολη εκκρεμότητα, για την οποία οι θιασώτες της περίφημης «αξιοποίησης» αποφεύγουν μέχρι στιγμής να μιλήσουν: το στρατιωτικό πεδίο βολής.
Όσοι σπεύδουν να σχεδιάσουν νέες τουριστικές καμπάνιες, επενδύσεις, υποδομές και αφηγήματα ανάπτυξης, ας μας πουν πρώτα ποιο είναι το συγκεκριμένο σχέδιό τους για αυτήν την “καυτή πατάτα“.
- Πώς συμβιβάζεται η λειτουργία ενός πεδίου βολής με την προστασία ενός μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς;
- Έχει εκπονηθεί σοβαρή εκτίμηση των επιπτώσεων;
- Υπάρχει χρονοδιάγραμμα περιορισμού, μετακίνησης ή παύσης της δραστηριότητάς του;
- Ποιος αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη να ανοίξει αυτή τη συζήτηση;
Δεν γίνεται να μιλάμε για την οικουμενικότητα του Ολύμπου και ταυτόχρονα να προσποιούμαστε ότι δεν βλέπουμε το πεδίο βολής. Δεν γίνεται να σχεδιάζουμε πώς θα αυξηθεί η επισκεψιμότητα, χωρίς να έχουμε προηγουμένως εξασφαλίσει την προστασία, τη φέρουσα ικανότητα και την ασφαλή διαχείριση της περιοχής.
Ούτε μπορεί η εγγραφή στην UNESCO να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα για περισσότερη πίεση πάνω στο βουνό. Περισσότεροι δρόμοι, περισσότερες κατασκευές, περισσότερα οχήματα και περισσότερη ανεξέλεγκτη επισκεψιμότητα δεν αποτελούν αυτονόητη ανάπτυξη. Μπορεί να αποτελέσουν ακριβώς την απειλή από την οποία το νέο καθεστώς προστασίας οφείλει να προφυλάξει τον Όλυμπο.
Η ιστορική αυτή στιγμή δεν πρέπει να γίνει πεδίο πολιτικής αυτοπροβολής. Πρέπει να γίνει αφετηρία λογοδοσίας, θεσμικής συμμετοχής και πραγματικής προστασίας.
Οι πολιτικοί ας σταματήσουν να ονειρεύονται πώς θα εκμεταλλευτούν τον τίτλο. Ας μας παρουσιάσουν πρώτα ένα σοβαρό σχέδιο για
- το διαχειριστικό σχέδιο,
- την επισκεψιμότητα,
- το πεδίο βολής και
- τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.
Ο Όλυμπος δεν χρειάζεται άλλα επικοινωνιακά «λιθαράκια». Χρειάζεται ανθρώπους που θα υπερασπιστούν το σύνολό του, ακόμη και όταν η προστασία του συγκρούεται με οικονομικά συμφέροντα, πολιτικές φιλοδοξίες και εύκολες υποσχέσεις ανάπτυξης.
Αυτή είναι πλέον η πραγματική δοκιμασία. Και σε αυτήν θα κριθούν όλοι.
Κατερίνη 2 Αυγούστου 2026
Ηλίας Τσολακίδης